Bỏ qua đến nội dung chính

Chuyên phụ tùng xe cơ giới · Bơm thủy lực · Ruột bơm · Máy công trình

Hồ Chí Minh(+8428) 3898 2851
Hiểu về máy công trình & hệ thống

Van phân phối thủy lực là gì và cách nhận biết spool mòn?

Van điện từ solenoid và cụm van pilot máy xúc kèm dây điện

Trả lời nhanh

Van phân phối thủy lực (control valve) là cụm van chính nhận dầu từ bơm và chia tới từng cơ cấu của máy xúc như gàu, tay gàu, cần, quay toa và di chuyển. Bên trong có nhiều spool, van an toàn và van chống tụt, quyết định dầu đi đâu và bao nhiêu theo lệnh người lái. Khi spool mòn hay van an toàn yếu, máy sẽ yếu, chậm và tụt tải dù bơm vẫn còn tốt.

Van phân phối thủy lực, hay còn gọi là control valve, là cụm van chính nhận dầu từ bơm rồi chia ra cho từng cơ cấu của máy xúc: gàu, tay gàu, cần, quay toa và di chuyển. Nó quyết định dầu đi đâu, đi bao nhiêu và theo thứ tự nào khi người lái đẩy cần. Bên trong cụm van có nhiều con trượt gọi là spool, cùng với van an toàn và van chống tụt. Khi spool mòn hoặc van an toàn yếu, máy sẽ yếu, chậm và tụt tải — đó là lý do người thợ luôn nhìn về cụm van khi máy mất lực mà bơm vẫn còn tốt.

Van phân phối thủy lực làm nhiệm vụ gì trên máy xúc?

Cụm van này là trạm phân luồng của cả hệ thống. Bơm tạo ra dòng dầu áp cao, nhưng bơm không biết dầu phải đi tới gàu hay tới mô-tơ quay toa. Chính van phân phối thủy lực làm việc đó: nó mở đường cho dầu tới đúng xy-lanh theo lệnh của người lái.

Nếu ví bơm là quả tim thì cụm van là hệ mạch có van một chiều. Tim bơm máu, còn hệ van quyết định máu chảy tới tay hay tới chân. Hỏng van thì dù tim khỏe, tay chân vẫn yếu.

Cụm van chính nằm ở đâu trên máy

Trên phần lớn máy xúc, cụm van chính nằm dưới sàn cabin hoặc phía sau lưng người lái, bắt bằng nhiều đường ống thép cứng chạy tới từng xy-lanh. Bạn nhận ra nó nhờ khối gang lớn có nhiều đầu ống và nhiều nắp lục giác xếp thành hàng. Mỗi hàng nắp đó thường là đầu của một spool.

Vị trí này khiến việc tháo van khá cực. Phải tháo nhiều ống, đánh dấu cẩn thận, nếu không lắp lại dễ nhầm đường. Vì vậy người thợ có kinh nghiệm luôn chụp ảnh và đánh số trước khi rã.

Dầu đi từ bơm tới van như thế nào

Dầu từ thùng được bơm hút lên, nén thành dòng áp cao rồi đẩy vào cửa vào của cụm van. Ở trạng thái nghỉ, dầu đi qua một đường trung tâm gọi là đường trung tính rồi về thùng, áp gần như không lên. Khi người lái đẩy cần, spool dịch đi và chặn đường trung tính lại, buộc dầu rẽ sang xy-lanh làm việc.

Hiểu điểm này rất quan trọng. Nếu spool không đóng kín đường trung tính, dầu cứ chảy về thùng thay vì đi làm việc, và máy sẽ yếu dù bơm vẫn đủ lưu lượng. Đây là bản chất của rất nhiều ca máy yếu mà đo bơm vẫn tốt.

Spool là gì và làm việc ra sao

Spool là con trượt tròn nằm khít trong lỗ khoan của thân van. Nó có các rãnh và gờ được tiện rất chính xác, khe hở với thân van chỉ mỏng như màng dầu. Khi spool dịch qua lại, các gờ này lần lượt mở và bịt các cửa dầu, nhờ đó dầu được dẫn tới đúng buồng của xy-lanh.

Vì khe hở cực nhỏ, spool và thân van là một cặp ăn khớp, không thay lẻ được. Chỉ cần vài hạt mài đi qua nhiều lần là bề mặt gờ bị xước, khe hở rộng ra và dầu bắt đầu lọt. Đó là mầm mống của tình trạng mòn mà ta sẽ nói kỹ ở dưới.

Van phân phối thủy lực chia dầu tới từng cơ cấu như thế nào?

Cụm van chứa nhiều spool xếp cạnh nhau, mỗi spool phụ trách một cơ cấu: một cho gàu, một cho tay gàu, một cho cần, một cho quay toa, và các spool cho hai bên di chuyển. Khi người lái đẩy nhiều cần cùng lúc, các spool mở đồng thời và cụm van phải chia dòng dầu có hạn cho nhiều đường.

Đây là lúc thiết kế van thể hiện vai trò. Van có các mạch ưu tiên và bù dòng để khi làm nhiều động tác một lúc, động tác quan trọng vẫn đủ dầu. Nhờ đó máy vừa co tay gàu vừa quay toa mà không bị đơ hẳn một bên.

Để dòng dầu vào van luôn ổn định, phần bơm và bộ điều tiết bơm phải làm việc ăn khớp với nhu cầu của van. Nếu bộ điều tiết đọc tải sai, van có tốt cũng không được cấp đủ dầu.

Van an toàn giữ vai trò gì

Van an toàn, hay relief valve, là cửa xả áp khi áp trong hệ vượt ngưỡng cho phép. Khi bạn ấn gàu vào tảng đá không nhúc nhích, áp dâng rất nhanh; nếu không có van an toàn, ống và phớt sẽ nổ. Van an toàn mở ra cho dầu thoát về thùng, giữ áp trong giới hạn an toàn.

Trong cụm van thường có một van an toàn chính cho cả hệ và các van an toàn phụ cho từng đường cơ cấu. Van phụ còn kiêm việc bảo vệ khi tải va đập, ví dụ gàu bị giật mạnh lúc đang đào. Khi van an toàn yếu hoặc kẹt mở, máy mất lực ngay ở động tác nặng.

Van chống tụt và van khóa tải

Van chống tụt giữ cho cần và tay gàu không tự rơi khi người lái buông cần. Nó là van một chiều có điều khiển, khóa dầu lại trong xy-lanh để tải đứng yên. Khi cần cấp dầu, áp pilot mở đường cho dầu thoát ra theo ý người lái.

Nếu van này rò, bạn sẽ thấy gàu đang treo lơ lửng thì từ từ tụt xuống dù không đụng cần. Đây là dấu hiệu rất dễ nhận, và nó có thể do chính van chống tụt bẩn, cũng có thể do spool của đường đó đã lọt dầu.

Van pilot điều khiển spool ra sao

Trên máy xúc hiện đại, người lái không đẩy spool bằng sức tay trực tiếp. Cần điều khiển trong cabin mở một dòng dầu áp thấp gọi là dầu pilot, dầu này đẩy vào đầu spool và làm spool dịch. Đẩy cần càng nhiều thì áp pilot càng lớn, spool mở càng rộng, máy càng nhanh.

Vì vậy khi mất áp pilot, spool không dịch đủ và máy phản ứng lờ đờ dù bơm và van chính vẫn tốt. Nếu bạn nghi đường điều khiển, hãy đọc thêm về mất áp pilot để phân biệt lỗi pilot với lỗi cụm van chính.

Liên hệ giữa bơm, bộ điều tiết và van phân phối

Ba khối này làm việc như một chuỗi. Bơm cấp lưu lượng, bộ điều tiết điều chỉnh lưu lượng theo tải, còn cụm van chia dầu tới cơ cấu. Lỗi ở một khâu thường bắt chước triệu chứng của khâu khác, nên chẩn đoán cần theo trình tự chứ không đoán mò.

Khi thay hoặc phục hồi các chi tiết trong chuỗi này, nên nhìn tổng thể cả bộ phụ tùng bơm thủy lực chứ không chỉ chăm chăm vào cụm van. Nhiều khi máy yếu là do bơm và van cùng xuống một chút, cộng lại thành yếu rõ.

Dấu hiệu spool mòn cần chú ý

Spool mòn hiếm khi hỏng đột ngột; nó xuống từ từ và máy yếu dần theo tháng. Người lái quen máy thường cảm nhận trước khi máy hỏng hẳn: động tác mất một chút lực, chậm hơn ngày trước, và nóng dầu nhanh hơn. Đó là do dầu lọt qua khe spool, biến áp lực thành nhiệt thay vì thành công có ích.

Một dấu hiệu kinh điển là máy khỏe lúc dầu còn nguội, làm một lúc dầu nóng thì yếu hẳn. Dầu nóng loãng ra, lọt qua khe mòn dễ hơn, nên lực tụt theo nhiệt độ. Nếu máy của bạn có kiểu yếu tăng dần trong ca làm, hãy nghĩ tới spool.

Bảng dấu hiệu và nguyên nhân thường gặp

Bảng dưới đây gom các triệu chứng hay gặp ở cụm van để bạn khoanh vùng nhanh trước khi rã máy.

Dấu hiệu ngoài hiện trường Nghi ngờ chính Ghi chú kiểm tra
Gàu treo tự tụt khi buông cần Van chống tụt rò hoặc spool lọt Xem tụt nhanh hay chậm, có đều không
Máy yếu tăng dần khi dầu nóng Spool mòn, khe hở rộng So lực lúc nguội và lúc nóng
Mất lực ở động tác nặng Van an toàn yếu hoặc kẹt Nghe tiếng xả áp bất thường
Làm nhiều cần thì đơ một bên Mạch chia dòng, spool kẹt Thử từng cơ cấu riêng lẻ
Phản ứng lờ đờ toàn máy Nghi đường pilot trước Kiểm tra áp điều khiển trước khi rã van

Vì sao spool mòn theo thời gian

Nguyên nhân gốc gần như luôn là hạt mài trong dầu. Mỗi lần spool trượt, một màng dầu mỏng ngăn kim loại chạm kim loại; nếu trong màng dầu đó có hạt cứng, nó cào lên bề mặt gờ như giấy nhám. Qua hàng vạn lần trượt, các vết cào cộng lại thành khe hở rộng.

Nhiệt cũng góp phần. Dầu quá nóng lâu ngày mất khả năng bôi trơn, màng dầu mỏng đi và spool mòn nhanh hơn. Vì vậy giữ dầu sạch và mát là cách rẻ nhất để spool sống lâu.

Nhiễm bẩn dầu và hạt mài từ đâu ra

Hạt mài đến từ nhiều nguồn: bụi lọt qua phớt hỏng, mạt kim loại từ bơm đang xuống, cặn từ ống cao su lão hóa, và bụi vào khi thay dầu ẩu ngoài công trường. Một khi hạt đã vào hệ, nó chạy vòng quanh và bào mòn mọi chi tiết nó đi qua, không riêng gì spool.

Vòng luẩn quẩn thường thấy là bơm xuống sinh mạt, mạt làm hỏng van, van rò làm máy yếu. Vì vậy khi rã van thấy nhiều mạt, người thợ phải nghĩ ngay tới việc kiểm tra cả bơm, đừng chỉ làm mỗi van rồi lắp lại.

Van an toàn yếu hoặc kẹt gây hậu quả gì

Van an toàn yếu làm áp hệ thống không lên đủ, máy mất lực ở mọi động tác nặng dù bơm khỏe. Ngược lại, van kẹt ở trạng thái đóng có thể để áp dâng quá cao, gây nổ ống hoặc hỏng phớt. Cả hai trường hợp đều nguy hiểm theo cách riêng.

Van an toàn có lò xo và bệ côn; bẩn kẹt hay xói mòn bệ côn đều làm nó làm việc sai. Khi nghi van an toàn, cần kiểm tra chứ không tự ý vặn chỉnh, vì chỉnh sai sẽ giấu triệu chứng và hại các chi tiết khác về sau.

Kiểm tra cụm van tại xưởng gồm những bước nào?

Chẩn đoán cụm van nên đi theo trình tự để không tháo oan. Dưới đây là các bước người thợ thường làm:

  1. Nghe và cảm nhận: xác định động tác nào yếu, yếu lúc nguội hay lúc nóng, có tụt tải không.
  2. Loại trừ đường pilot: kiểm tra áp điều khiển trước, vì lỗi pilot dễ bị nhầm là lỗi van chính.
  3. Loại trừ bơm: xem bơm còn tạo đủ lưu lượng và áp không, đối chiếu với biểu hiện của máy.
  4. Khoanh vùng spool: thử từng cơ cấu riêng để biết spool nào lọt.
  5. Rã van có kiểm soát: đánh dấu, chụp ảnh, giữ sạch tuyệt đối khi mở.
  6. Soi bề mặt spool và bệ van an toàn: tìm vết xước, rỗ, và đánh giá khe hở.

Trình tự này giúp bạn không thay nhầm cụm van đắt tiền trong khi thủ phạm chỉ là đường pilot rẻ tiền. Nếu máy chỉ chậm chứ không tụt, đôi khi vấn đề nằm ở chỗ khác; bài máy xúc lên hơi chậm mô tả kỹ các hướng cần loại trừ.

Khi nào nên rã van, khi nào không

Không phải máy yếu nào cũng phải rã cụm van. Nếu áp pilot yếu, bộ điều tiết sai, hay bơm đã xuống, thì rã van chỉ tốn công. Chỉ rã van khi đã loại trừ các nguyên nhân bên ngoài và triệu chứng chỉ về đúng một hoặc vài spool.

Cụm van là chi tiết đắt và khó lắp lại chuẩn ngoài công trường. Vì vậy quy tắc của người thợ giỏi là loại trừ hết cái rẻ trước, rồi mới đụng tới cái đắt. Rã van bừa vừa tốn tiền vừa dễ đưa bụi vào hệ.

Hàng chính hãng và hàng thay thế cho cụm van

Chi tiết trong cụm van có cả hàng chính hãng và hàng thay thế. Hàng chính hãng ăn khớp chuẩn, tuổi thọ ổn định, nhưng giá cao và có khi chờ hàng. Hàng thay thế rẻ hơn và sẵn hơn, nhưng chất lượng dao động theo nguồn, nên cần chọn nơi bán uy tín.

Với cặp spool và thân van, độ chính xác gia công là yếu tố sống còn vì khe hở rất nhỏ. Theo tài liệu kỹ thuật của Volvo, dung sai của cặp trượt này rất chặt, nên hàng thay thế kém chính xác sẽ mau lọt dầu. Chọn hàng nào là bài toán cân giữa chi phí ban đầu và tuổi thọ về sau, tùy đời máy và cường độ làm việc.

Bảo dưỡng để cụm van bền lâu

Cách giữ van bền không nằm ở bản thân van mà ở dầu. Giữ dầu sạch, thay lọc đúng hạn, và không để dầu quá nóng là ba việc quan trọng nhất. Lọc tốt chặn hạt mài, mà hạt mài chính là kẻ giết spool.

Ngoài ra nên vá kịp các chỗ rò phớt để bụi không lọt vào, và thay ống cao su đã lão hóa trước khi nó bung cặn vào hệ. Bảo dưỡng bơm và bộ điều tiết đúng cách cũng gián tiếp cứu cụm van, vì bơm xuống sinh mạt sẽ kéo van xuống theo.

Những sai lầm thường gặp khi xử lý cụm van

Sai lầm hay gặp nhất là thấy máy yếu liền đổ cho van và rã ngay. Thứ hai là vặn chỉnh van an toàn để máy khỏe lại tạm thời, che mất triệu chứng thật và hại chi tiết khác. Thứ ba là mở van trong môi trường bụi, đưa thêm hạt mài vào đúng chỗ nhạy cảm nhất.

Một sai lầm âm thầm nữa là làm van xong nhưng bỏ qua bơm đang sinh mạt. Chỉ ít lâu sau mạt lại phá van mới, và chủ máy mất tiền hai lần. Nhìn cả hệ thống thay vì một chi tiết là cách tránh vòng lặp tốn kém này.

Tóm gọn vai trò của cụm van với sức khỏe máy

Cụm van là nơi biến sức của bơm thành động tác có ích. Spool mòn, van an toàn yếu hay van chống tụt rò đều làm máy yếu, chậm và tụt tải theo những kiểu rất đặc trưng. Đọc đúng các dấu hiệu này giúp bạn khoanh vùng nhanh và tránh thay nhầm những chi tiết đắt tiền.

Nếu máy của bạn đang có dấu hiệu nghi ở cụm van, hãy kiểm tra theo trình tự loại trừ trước khi rã. Khi cần thay chi tiết trong hệ bơm và van, bạn có thể tham khảo dòng phụ tùng bơm thủy lực để chọn đúng hàng cho đời máy của mình, và liên hệ để được tư vấn theo tình trạng thực tế.

Điểm chính

  • Van phân phối thủy lực chia dầu từ bơm tới từng cơ cấu theo lệnh người lái.
  • Spool đóng đường trung tính để dầu rẽ sang xy-lanh làm việc.
  • Van an toàn xả áp khi quá ngưỡng; van chống tụt khóa tải đứng yên.
  • Spool mòn làm máy yếu dần, rõ nhất khi dầu nóng.
  • Loại trừ pilot và bơm trước khi rã cụm van đắt tiền.
  • Giữ dầu sạch và mát là cách rẻ nhất để cụm van bền lâu.

Người viết

Phạm Đức Thắng

Phạm Đức Thắng chuyên phần gầm, xích và hệ thống di chuyển, quay toa của máy xúc. Anh viết về cấu tạo hệ thống, mô tơ di chuyển và quay toa, cùng cách bảo vệ bộ gầm khỏi hao mòn.

Phụ tùng liên quan

Đúng bộ phận nói đến trong bài — gửi đời máy hoặc mã bơm để đối chiếu.

Câu hỏi thường gặp

Van phân phối thủy lực khác gì với bơm thủy lực?

Bơm tạo ra dòng dầu áp cao, còn van phân phối thủy lực chia dòng đó tới từng cơ cấu theo lệnh người lái. Bơm là nguồn lực, còn cụm van là nơi định tuyến. Hỏng van thì dù bơm khỏe, máy vẫn yếu.

Làm sao biết spool đã mòn?

Dấu hiệu điển hình là máy khỏe lúc dầu nguội rồi yếu dần khi dầu nóng, kèm nóng dầu nhanh hơn thường. Đó là do dầu lọt qua khe spool rộng ra, biến áp thành nhiệt. Cần loại trừ pilot và bơm trước khi kết luận là spool.

Vì sao gàu tự tụt khi buông cần?

Nguyên nhân thường là van chống tụt rò hoặc spool của đường đó đã lọt dầu, khiến dầu không được khóa trong xy-lanh. Bạn nên xem tải tụt nhanh hay chậm để khoanh vùng. Kiểm tra van chống tụt trước vì nó dễ xử lý hơn.

Có nên tự vặn chỉnh van an toàn để máy khỏe lại không?

Không nên tự chỉnh khi chưa kiểm tra, vì chỉnh sai sẽ che triệu chứng thật và hại các chi tiết khác về sau. Van an toàn có lò xo và bệ côn, cần soi và đánh giá đúng tình trạng. Chỉ chỉnh khi đã có căn cứ và dụng cụ phù hợp.

Nên chọn cụm van hàng chính hãng hay hàng thay thế?

Hàng chính hãng ăn khớp chuẩn và bền ổn định nhưng giá cao và có khi phải chờ. Hàng thay thế rẻ và sẵn hơn nhưng chất lượng dao động theo nguồn. Với cặp spool và thân van, độ chính xác gia công quyết định tuổi thọ, nên chọn nơi bán uy tín.

Bài viết liên quan

Phụ tùng gầm máy xúc: xích, bánh sao, con lăn, bánh dẫn hướng, lò xo căng xích, gầu và răng gầuHiểu về máy công trình & hệ thống

Thiết bị công tác thủy lực trên máy xúc: 6 loại thường dùng

Sáu loại thiết bị công tác thủy lực thường gặp trên máy xúc — gầu, búa, kìm, đầu cắt, khoan, khớp nối nhanh — và đường dầu, van, lưu lượng mỗi loại cần để chạy đúng.

Phạm Đức Thắng20 phút
Phân loại máy xúc: 4 nhóm cỡ máy và ứng dụng thực tếHiểu về máy công trình & hệ thống

Phân loại máy xúc: 4 nhóm cỡ máy và ứng dụng thực tế

Phân loại máy xúc theo bốn nhóm cỡ — mini, midi, cỡ tiêu chuẩn 20 tấn và cỡ lớn — theo vai trò thực tế, và cách cỡ máy đổi hệ thủy lực cùng phụ tùng hao mòn.

Phạm Đức Thắng15 phút

Cần đúng phụ tùng cho máy của bạn?

Gửi đời máy, mã bơm hoặc ảnh tem — đội kỹ thuật đối chiếu và báo giá.

Nhận báo giá