Trả lời nhanh
Sơ đồ thủy lực máy xúc là bản vẽ ký hiệu mô tả đường đi của dầu, từ bơm qua van phân phối tới mô tơ và xy lanh rồi về thùng. Để đọc, bạn nhận diện ký hiệu bơm, van, mô tơ, xy lanh, rồi lần theo dòng dầu từ thùng ra và về lại thùng. Khi khớp được bản vẽ với máy thật, bạn khoanh vùng đúng nhánh hỏng trước khi tháo bất cứ thứ gì.
Một sơ đồ thủy lực máy xúc là bản vẽ mô tả đường đi của dầu và cách các bộ phận nối với nhau, từ bơm qua van phân phối tới mô tơ và xy lanh rồi về thùng. Khi bạn đọc được nó, bạn không còn đoán mò lúc máy yếu, nóng hay mất lực. Bạn nhìn ký hiệu, lần theo dòng dầu, rồi khoanh vùng chỗ nghi ngờ trước khi mở đồ. Bài này hướng dẫn cách đọc từng nhóm ký hiệu và cách dùng sơ đồ để chẩn đoán, viết theo lối một thợ sửa máy xúc nói chuyện với chủ máy.
Sơ đồ thủy lực máy xúc là gì?
Sơ đồ thủy lực máy xúc là bản vẽ ký hiệu, không phải hình chụp máy thật. Mỗi bộ phận có một ký hiệu quy ước: bơm, van, mô tơ, xy lanh, bình lọc, két làm mát. Các đường thẳng nối giữa chúng là đường ống dẫn dầu. Đọc sơ đồ nghĩa là hiểu dầu chảy từ đâu, qua cái gì, chịu sự điều khiển của van nào, rồi về thùng ra sao.
Bản vẽ này giống như bản đồ đường đi. Bạn không cần thuộc lòng, chỉ cần biết cách tra và lần theo. Khi quen rồi, một sơ đồ lạ của đời máy khác bạn vẫn đọc được, vì các ký hiệu dùng chung một chuẩn.
Vì sao thợ nên biết đọc sơ đồ trước khi mở máy
Mở máy mà không có sơ đồ trong đầu giống như đi trong nhà tối. Bạn tháo hết ra, lau chùi, lắp lại, mà lỗi vẫn còn vì tháo nhầm chỗ. Sơ đồ giúp bạn khoanh vùng: lỗi nằm ở nhánh bơm, nhánh van, hay nhánh chấp hành.
Nó cũng giúp bạn nói chuyện với người bán phụ tùng cho đúng. Khi bạn chỉ vào ký hiệu bộ điều tiết và mô tả triệu chứng, người bán hiểu ngay bạn cần gì. Điều này tiết kiệm thời gian và tránh mua sai món. Muốn hiểu tổng thể trước, bạn nên xem lại cấu tạo hệ thống thủy lực rồi mới quay lại đọc sơ đồ.
Các khối chính trên một mạch thủy lực
Một mạch thủy lực máy xúc luôn có bốn khối cơ bản. Nhớ bốn khối này thì sơ đồ nào cũng đọc được. Chúng là nguồn tạo áp, phần điều khiển, phần chấp hành và phần hồi dầu.
- Nguồn: bơm chính, bơm pilot, thùng dầu, bình lọc.
- Điều khiển: van phân phối chính, các van an toàn, van pilot.
- Chấp hành: xy lanh cần, tay, gàu; mô tơ quay toa; mô tơ di chuyển.
- Hồi dầu: đường về thùng, két làm mát, lọc hồi.
Khi cầm một sơ đồ lạ, việc đầu tiên là tô bốn khối này ra. Phần còn lại chỉ là chi tiết bên trong từng khối.
Ký hiệu bơm thủy lực trên sơ đồ
Bơm trên sơ đồ là một vòng tròn có mũi tên tam giác chỉ ra ngoài, hướng dầu đi. Nếu tam giác đặc và chỉ một chiều, đó là bơm một chiều. Máy xúc thường dùng bơm piston thay đổi lưu lượng, nên ký hiệu có thêm một mũi tên chéo cắt qua vòng tròn, nghĩa là lưu lượng điều chỉnh được.
Đa số máy xúc dùng bơm đôi, nên bạn sẽ thấy hai vòng tròn nằm cạnh nhau, ăn chung một trục. Các dòng bơm quen thuộc như K3V, K5V đều vẽ theo kiểu này. Khi bơm yếu, dầu ra không đủ, máy chậm và ì ở mọi động tác. Lúc cần thay ruột, bạn tham khảo ruột bơm thủy lực để chọn đúng bộ block, piston và mặt bích.
Ký hiệu bộ điều tiết bơm
Bộ điều tiết, hay regulator, là phần não điều khiển góc nghiêng đĩa bơm để tăng giảm lưu lượng. Trên sơ đồ, nó thường vẽ là một hộp nhỏ gắn vào thân bơm, có các đường pilot dẫn tới. Các đường này mang tín hiệu áp suất báo cho bơm biết khi nào cần đẩy nhiều dầu, khi nào cần rút bớt để đỡ tải động cơ.
Đọc kỹ phần này rất quan trọng, vì nhiều bệnh máy yếu hoặc hao dầu nằm ở đây chứ không phải ở ruột bơm. Nếu đường tín hiệu tới điều tiết bị nghẹt hay lò xo mỏi, bơm không lên hết lưu lượng. Khi thay, bạn xem bộ điều tiết bơm đúng đời máy để giữ đặc tính điều khiển. Việt Trung Hải phân phối bộ điều tiết JIC Hydraulics, gia công chính xác và vật liệu ổn định, nên đặc tính bám sát bản gốc và bền theo thời gian.
Ký hiệu van phân phối chính
Van phân phối chính vẽ thành nhiều ô vuông xếp cạnh nhau. Mỗi ô là một vị trí của con trượt: giữ, đẩy, kéo. Các mũi tên trong ô cho biết dầu nối cửa nào với cửa nào ở vị trí đó. Khi cần gạt, con trượt dịch chuyển, chuyển từ ô này sang ô kia, đổi đường dầu.
Đây là phần khó nhất với người mới, nhưng cũng là phần quan trọng nhất. Muốn hiểu sâu cách con trượt chia dầu cho từng chức năng, bạn đọc thêm bài van phân phối thủy lực. Khi đọc quen, bạn nhìn một cụm van là biết dầu đang được dẫn về xy lanh nào.
Ký hiệu van an toàn và van một chiều
Van an toàn vẽ là một hộp vuông có lò xo một bên và mũi tên chỉ đường xả khi áp vượt ngưỡng. Nó xả bớt dầu về thùng để bảo vệ hệ thống khỏi quá áp. Trên sơ đồ, van an toàn chính thường nằm ngay sau bơm hoặc trong cụm van phân phối.
Van một chiều vẽ là một viên bi tựa vào đế, cho dầu qua một chiều và chặn chiều ngược. Nó giữ cho gàu không tụt khi bạn dừng giữa chừng. Khi van một chiều rò, tải bị tụt từ từ dù cần đã về giữa. Đây là manh mối bạn đọc được ngay trên sơ đồ.
Ký hiệu mô tơ thủy lực
Mô tơ vẽ giống bơm nhưng mũi tên tam giác chỉ vào trong, vì mô tơ nhận dầu để sinh chuyển động quay. Máy xúc có mô tơ quay toa và hai mô tơ di chuyển. Mô tơ di chuyển thường là loại hai cấp tốc độ, nên ký hiệu có thêm phần chuyển số bằng pilot.
Khi đọc nhánh mô tơ, chú ý van cân bằng đi kèm. Van này giữ cho toa không quay trớn khi dừng, và giữ máy không trôi khi xuống dốc. Nếu máy quay toa bị giật hay trôi dốc, bạn lần theo nhánh này trên sơ đồ trước.
Ký hiệu xy lanh thủy lực
Xy lanh vẽ là một hình chữ nhật với cần piston thò ra một đầu. Hai cửa dầu ở hai phía piston: bơm dầu vào phía đáy thì cần đẩy ra, bơm vào phía cần thì kéo về. Máy xúc có xy lanh cần, xy lanh tay và xy lanh gàu, đôi khi thêm xy lanh phụ.
Trên sơ đồ, bạn đối chiếu cửa nào của van nối tới cửa nào của xy lanh. Khi xy lanh yếu một chiều mà chiều kia bình thường, khả năng cao là phớt trong xy lanh rò, cho dầu lọt qua piston. Sơ đồ giúp bạn xác nhận chiều dầu để khỏi tháo nhầm.
Ký hiệu đường ống và mạch pilot
Trên sơ đồ có hai loại nét. Nét liền đậm là đường dầu công tác chịu áp cao. Nét đứt là đường pilot, mang tín hiệu điều khiển áp thấp. Phân biệt hai nét này là bước quan trọng, vì nhiều người lần nhầm đường pilot thành đường công tác rồi rối.
Đường pilot lấy dầu từ bơm pilot riêng, đi qua tay điều khiển tới hai đầu con trượt van phân phối. Khi bạn gạt cần, dầu pilot đẩy con trượt. Nếu áp pilot yếu, con trượt không dịch hết, máy làm việc lờ đờ dù bơm chính còn tốt.
Làm sao lần theo dòng dầu trên sơ đồ?
Cách chắc nhất là đi theo dầu từ thùng ra và về lại thùng. Bắt đầu ở thùng dầu, qua lọc hút, vào bơm. Từ bơm, dầu lên van phân phối. Tùy con trượt, dầu rẽ vào xy lanh hay mô tơ. Làm xong việc, dầu quay ra, qua lọc hồi và két làm mát, rồi về thùng.
Bạn dùng ngón tay hoặc bút chì tô theo từng đoạn. Mỗi khi gặp một van, tự hỏi van này làm gì ở vị trí hiện tại. Khi đi hết một vòng, bạn đã hiểu toàn mạch. Thói quen này giúp bạn không bỏ sót nhánh nào khi chẩn đoán.
Đọc mạch pilot điều khiển
Mạch pilot là mạch nhỏ nhưng quyết định cảm giác điều khiển. Nó gồm bơm pilot, van giảm áp pilot, tay trái tay phải, và bàn đạp di chuyển. Từ mỗi tay, hai đường pilot chạy tới hai đầu một con trượt. Gạt bên nào, con trượt dịch bên đó.
Đọc mạch pilot giúp bạn hiểu vì sao đôi khi máy nặng tay hoặc trễ. Lỗi có thể ở van giảm áp pilot mỏi, ở tay điều khiển mòn, hoặc ở đường pilot rò. Những lỗi này không nằm ở bơm chính, nên nếu không có sơ đồ, bạn dễ đổ oan cho bơm.
Đọc mạch cảm tải cơ bản
Nhiều máy xúc đời mới dùng mạch cảm tải, tức bơm tự điều lưu lượng theo tải thực. Trên sơ đồ, bạn thấy một đường tín hiệu nhỏ lấy áp sau van phân phối đưa về bộ điều tiết bơm. Đường này báo cho bơm biết tải đang nặng hay nhẹ.
Hiểu mạch này giúp bạn không hoảng khi thấy bơm lên xuống lưu lượng liên tục; đó là thiết kế bình thường. Khi đường cảm tải bị nghẹt, bơm phản ứng chậm, máy giật cục. Hãng như Hitachi công bố sơ đồ và tài liệu bảo dưỡng cho từng dòng máy, nên khi có bản vẽ đúng đời, bạn đọc mạch cảm tải rất rõ ràng.
Bảng ký hiệu thủy lực thường gặp
Bảng dưới gom các ký hiệu bạn gặp nhiều nhất khi đọc một sơ đồ thủy lực máy xúc. Học thuộc bảng này là bạn đã đọc được phần lớn bản vẽ.
| Ký hiệu | Bộ phận | Ý nghĩa nhanh |
|---|---|---|
| Vòng tròn, tam giác chỉ ra | Bơm | Tạo dòng dầu có áp |
| Vòng tròn, tam giác chỉ vào | Mô tơ | Nhận dầu, sinh quay |
| Chữ nhật có cần | Xy lanh | Đẩy hoặc kéo tải |
| Nhiều ô vuông, mũi tên | Van phân phối | Chia dầu cho chức năng |
| Hộp có lò xo | Van an toàn | Xả khi quá áp |
| Bi tựa đế | Van một chiều | Cho dầu đi một chiều |
| Nét đứt | Đường pilot | Tín hiệu điều khiển |
| Tam giác đặc chỉ xuống | Thùng dầu | Nơi dầu về |
Đối chiếu sơ đồ với máy thật
Đọc sơ đồ trên giấy chỉ là nửa việc. Nửa còn lại là ra máy, tìm đúng cụm van, đúng đường ống mà bản vẽ nói. Bạn theo màu và vị trí ống, dò từ bơm ra để khớp với sơ đồ. Ban đầu chậm, nhưng làm vài lần là quen.
Khi khớp được giấy với máy, chẩn đoán của bạn chắc hẳn lên. Bạn không còn tháo thử, mà tháo đúng chỗ đã khoanh vùng. Đây là lúc sơ đồ trả công cho công sức học đọc nó.
Dùng sơ đồ để chẩn đoán máy yếu, tụt áp
Khi máy yếu toàn bộ, bạn nghi nguồn: bơm hoặc van an toàn chính. Nhìn sơ đồ, van an toàn chính nằm ngay sau bơm. Nếu nó xả sớm do lò xo mỏi hay bẩn, áp không lên, cả máy yếu. Đây là điểm kiểm tra đầu tiên trên bản vẽ.
Nếu chỉ một động tác yếu, bạn chuyển sang nhánh riêng của động tác đó: con trượt, van chống lún, hay xy lanh. Sơ đồ chỉ cho bạn đúng nhánh cần đo. Cách nghĩ theo nhánh này giúp thu hẹp lỗi nhanh, thay vì mò cả hệ thống.
Dùng sơ đồ để chẩn đoán quá nhiệt
Dầu nóng bất thường thường do dầu bị ép qua khe hẹp và sinh nhiệt. Trên sơ đồ, bạn tìm những chỗ dầu có thể xì nội bộ: van an toàn rò, phớt xy lanh lọt, hoặc bơm mòn xì về thùng. Mỗi chỗ này đều biến áp năng thành nhiệt.
Bạn cũng kiểm nhánh làm mát trên sơ đồ: két, quạt, van by-pass két. Nếu van by-pass kẹt mở, dầu không qua két, máy nóng dần. Đọc sơ đồ giúp bạn phân biệt nóng do sinh nhiệt hay do kém giải nhiệt.
Những lỗi thường gặp khi đọc sơ đồ
Lỗi phổ biến nhất là lẫn đường pilot với đường công tác. Nét đứt và nét liền phải phân biệt rõ ngay từ đầu. Lỗi thứ hai là quên rằng con trượt có nhiều vị trí; bạn phải đọc đúng ô ứng với động tác đang xét.
Lỗi thứ ba là bỏ qua các van nhỏ như van cân bằng, van chống lún. Chúng nhỏ trên bản vẽ nhưng gây nhiều bệnh trôi tải, giật cục. Đọc kỹ từng ký hiệu, đừng lướt, là cách tránh ba lỗi này.
Chọn phụ tùng đúng sau khi đọc sơ đồ
Khi sơ đồ đã chỉ ra bộ phận hỏng, bước tiếp theo là chọn đúng phụ tùng thay. Đọc được bản vẽ giúp bạn mô tả chính xác món cần, tránh mua nhầm đời hay nhầm cụm. Bạn xem nhóm phụ tùng bơm thủy lực để đối chiếu bơm, ruột và bộ điều tiết theo dòng máy.
Về chất lượng, Việt Trung Hải ưu tiên hàng JIC Hydraulics cho bơm, ruột bơm, van và bộ điều tiết, vì vật liệu và độ chính xác gia công ổn định, kèm bảo hành rõ ràng. Với sin phớt xy lanh, PET Seals là lựa chọn bền và kín. So với hàng thay thế trôi nổi, các thương hiệu này giữ đặc tính gần hàng chính hãng mà chi phí hợp lý hơn.
Lưu ý an toàn khi kiểm tra theo sơ đồ
Trước khi mở bất kỳ đường dầu nào, hãy xả hết áp dư trong hệ thống. Dầu áp cao xì ra có thể gây thương tích nặng. Sơ đồ cho biết chỗ nào còn giữ áp, như bình tích năng hay đường sau van một chiều, để bạn xả đúng.
Luôn hạ hết ben, gàu xuống đất và tắt máy trước khi tháo. Đừng bao giờ dò rò bằng tay trần trên đường áp cao. Đọc sơ đồ để lường trước dầu sẽ đi đâu khi bạn mở một cửa nào đó.
Đọc sơ đồ có cần dụng cụ gì không?
Bạn chỉ cần bản vẽ đúng đời máy, một cây bút chì để tô dòng dầu, và đồng hồ đo áp khi ra máy thực tế. Bản vẽ đúng đời là quan trọng nhất, vì cùng dòng máy nhưng khác đời có thể khác mạch. Sai bản vẽ thì đọc đúng cũng thành sai.
Khi cần đo để xác nhận, bạn gắn đồng hồ vào cổng đo mà sơ đồ chỉ. Kết hợp bản vẽ với số đo thực tế cho bạn kết luận chắc chắn. Đó là cách một thợ giỏi làm việc: đọc, rồi đo, rồi mới kết luận.
Nếu bạn đang cần bơm, ruột bơm hay bộ điều tiết thay cho máy, hãy nhắn cho Việt Trung Hải kèm đời máy và triệu chứng; chúng tôi tư vấn đúng món theo sơ đồ của bạn.
Điểm chính
- Sơ đồ thủy lực máy xúc là bản vẽ ký hiệu, không phải hình chụp máy thật.
- Nhớ bốn khối: nguồn, điều khiển, chấp hành và hồi dầu để đọc bản vẽ nào cũng được.
- Bơm có mũi tên chỉ ra, mô tơ có mũi tên chỉ vào; nét liền là đường công tác, nét đứt là pilot.
- Lần theo dòng dầu từ thùng ra và về lại thùng để không bỏ sót nhánh nào.
- Dùng sơ đồ khoanh vùng máy yếu, tụt áp hay quá nhiệt trước khi tháo đồ.
- Đọc trước, đo áp sau tại đúng cổng đo, rồi mới kết luận và chọn phụ tùng.
Người viết
Trần Quốc Bảo
Trần Quốc Bảo phụ trách mảng bơm và ruột bơm thủy lực tại xưởng Việt Trung Hải. Anh trực tiếp đo áp, đại tu và thử tải bơm cho nhiều đời máy xúc, và viết về nguyên lý bơm, ruột bơm K3V cùng cách xử lý bơm yếu dựa trên ca thực tế tại xưởng.
Phụ tùng liên quan
Đúng bộ phận nói đến trong bài — gửi đời máy hoặc mã bơm để đối chiếu.



